कोजागिरी शाळा कॉलेजात पोटापाण्यापुरते मार्कस मिळायचे, जवळपास वरचे वर्गात ढकलला असा शेरा मिळाला नसला तरी क्याटेगरी तीच. त्या मागच्या न्यूनगंडातून असेल कदाचीत, पण स्कालर मंडळींशी सुत जमायचं नाही. म्हणजे राग आकस नसायचा पण जमघटटयात स्कालर मंडळी नव्हती हे खरच. एफवायला आमच्यात एक स्कालर यायला लागला. उदु जोशी. गोरंगोमटं, कॉलेजला पहिल्या तीनात, मीतभाषी उदु जोशी. त्याला कटवायचं डोक्यात असायचं पण गोची एकच, नम्र स्वभाव. कटवायचा तरी कसा? एक दोनदा गडबड आहे, अलाण्या फलाण्या ठिकाणी जायचय सांगून कटवला . पण थापा मारतोय कळूनसुद्धा उदु यायचा काही थांबला नाही. असंच जरा जरा थंडी पडायला सुरूवात झालेली, दोन लेक्चर्स करून कॉलेजमागच्या हिरव्या गवतावर बुडाला मऊशार गवताचं आणि टूचूपकन बोचणा-या खड्यांचं सुख देत फतकल मारून बसलेलो. लोकल माधु-या, शिल्प्या, किम्या बघत कुठल्यातरी रटाळाचा विषय फुलवायचं कामं करणं चाललं होतं. आणि उदु आला. खिशातनं रूमाल काढला झटकला ,खाली पसरला न बसला. आमचं रटाळ फुलवणं चालूच मधेच बोलला “ आजचं प्लानींग काय आहे “ प्रश्न ऐकताच साठया खुलला त्याचं टाळं खडखडलं “ ह्या ह्या ह्या, गोलगरगरगीत बघण्यात आयुष्य खपतय, लेका फ्यामीली येऊ तर दे मग करू प्ल्यानींग “ “ते तर आहेच साठे, आज कोजागिरी , रात्री याल का घरी ,त्यानिमित्तानं घरच्यांशी ओळख होईल. आणि आपली आपल्याला मजा करता येईल.” चक्रावून चक्कीत जाळ झाला राव. स्कालर बोलवतय जायचं तर अडचण , त्यांच्या “मजा” काय असणार ? नाही जावं तर स्कालरला वाईट वाटणार. पण शेवटी होय नाही करत जायचं ठरलं. गेलो. घरी स्वागत केलन उदुच्या आईबाबांनी, घरातलं वैभव बघून नाही म्हंटलं तरी झक मारल्याचा फील यायला लागलेला. पण अगदी दोस्तीखात्यात काकांनी ओळखी करून घेतल्या. राव उदुपेक्षा काकाच जवळचा वाटायला लागला. काकूंनी मार्कांचा विषय आडून काढताच, आमच्या प-या नी सांगून टाकलं “काकू उदय ला आम्ही स्कालर समजतो एवढचं पुरे” त्यावेळेस करंदीकरसुत प-याबद्दलचा आदर अमाप झाला. आणि प-याकडे काकांनी टाकलेली नजर, निव्वळ सुरेख, मुर्डेश्वर पाटील मास्तर , मुरडा पोटात साचलेल्या आवाजात ‘अब्द अब्द साठते मनी ‘ वगैरे सीमा के उस पार का काहीतरी बोलायचं ते झर्रकन आठवलं. काका का स्माईल था ही बढीया. उदु प्रकटला, मंद सुवास दरवळला, बाबांना म्हणाला बाबा जातोय हं वर, आईनेही रूकार भरला अन उदुच्या मागे आम्ही निघालो. थेट इमार्तीच्या गच्चीत. साला काय नजारा , गच्ची ही येवढी मोठी , हवेशीर , आणी डोळ्यातली बुब्बुळं तरंगलीच, स्टाईल्स असतात नां? त्या स्टाईल्सच्या तुकड्यांनी गच्ची सजवलेली, दुधाळ पांढ-या कल्लरचे तुकडे ,त्यात ढग सोडून उरलेलं निळं आकाश असतं त्या कल्लरचे तुकडे, आल्टून पाल्टून , आणि कोजागिरीचा लखलख ,पूर्णबिंब चंद्र वर्ती न त्याच्या चांदण्यानं लखलखणारे, खाडीच्या किना-यावर निवांत असल्यासारखं वाटवणारे स्टाईल्सचे तुकडे (मुर्डेश्वरांचेच काही शब्द, प्लस आमचं मराठी ) आम्ही दोस्त यारांच्या सात पिढ्यात नजरेला आलं नसेल ,असलं पावलं गचकन रूतावीत असलं काहीतरी हंथरलेलं, आणि आयशप्पथ , इमार्तीच्या आस्पास असलेल्या बुचाच्या फुलांचा गोsssssड वास, बस्स , कुशावर्तात बुडी मारल्यासार्ख सुख. उदुबरोबर भारावल्या रात्री मनसोक्त भसाडलेल्या, दिलखोल आवाजातली गाणी, त्याला उदुने दिलेली तालानुरूप झंकाराची साथ (उदु मनमें बस गया राव, हे किडू असं असेल ठाऊक्कच नव्हतं) झक्क झक्क मनमुरादलो काका काकू कधी आले, कळलच नाही , एवढच आठवतं काकूंचा गोड आवाज ,उदुची गीटारावर तोल संभाळणारी साथ मी ही दिल खोलके लावलेला आवाज आणि काकूंच्या आग्रहावरून ठणठणीत जमवलेलं, कैवल्याच्या चांदण्याला, परत तो सुर लाग्ला नाही पण ह्याच आठवणींवर जगायचं ना ....................................... जरा जरा लिहीण्याचा टेम्पो बदललाय, लिहायची सवय होती कुणाला, मान्यय , तेव्हां हे काही क्षण लाभलेत, पण असलं काहीतरी आठवतय, ते सर्वांगसुंदर आहे, अश्याच आठवण करण्यासारख्यां तुम्हालाही लाभोत

श्री तात्याकाकांचीच चर्चा चालली होती. डॉक्टरनी छत्तीस तासाची दिलेली मुदत उलटूनही अठ्ठेचाळीस तास उलटून गेले होतेे. गल्लीतलं धाक वाटावा, आधारही असावा असे तात्याकाका. घारे गोरे , संस्कृत स्तोत्रे शेकड्यानी पाठ, इंग्रजी फर्डा, शिक्षकी पेशा, अडल्यानडल्यासाठी भिक्षुकीही करणारे, सतत वाचन चाललेलं , स्मरणशक्ती तल्लख, तापट वाटायचे पण कुणाशी भांडताना बघितलेले नाही. नजर इतकी भेदक की आर्या अपार्टमेंटच्या बेसमेंटमधे तीन पानी सुरू झालाय कळल्यावर तात्याकाका फक्त तिथे गेले आणि कोण कोण आहेत त्यांच्याकडे एकदाच बघून, अवाक्षर न उच्चारता परत आले, पण तीनपानी बंद झालं ते आजतागायत बंदच आहे. मंगलकार्याचे आमंत्रण घेऊन गेलं की यशस्वी व्हा ,मंगल होईल सगळं , हा ठरलेला आशीर्वाद, घेणा-याच्या अंगात उर्जा निर्माण करून जायचा. बाकी बोलणं नसायचं पण अश्यावेळेस नेहरूशर्टाच्या खीशात हात जायचा, हाताला येईल ती नोट बाहेर निघायची आणि आशीर्वादाबरोबरच सुहास्य मुद्रेनं समोरच्याला दिली जायची. चार महिन्यापुर्वी पाय घसरायचं निमित्त झालं , खुब्याचं हाड मोडलं , तात्याकाका अंथरूणाला खिळले. दुखणं बळावत गेलं, दुखण्यापेक्षा परावलंबीत्वाच्या भावनेनं तात्याकाका मनातून खचले. चार दिवसांपासून फक्त लिंबूपाणी चमच्या चमच्याने भरवणं चालू होतं, अंगातले त्राण संपलेले. बोलणं ही बंद झालं ताकद कमी पडत होती. उजव्या हाताची तर्जनी हालत होती तेवढीच हालचाल, कळत होतं ते नजरेवरून समजत होतं, गल्लीवर अवकळा पसरली होती. सकाळपासून तात्याकाका ओठ हलवत होते काहीतरी सांगायचं होतं , पण नियती …. आमची तीच चर्चा चालू होती , काय हवं असेल तात्याकाकांना, सुन, मुलगा, नातू सगळी आली होती. समोर होती पण नक्की काय हवय त्यांना कळत नव्हतं इतक्यात श्री आला. पल्सर स्टँडला लावायच्या पद्धतीवरूनच कळलं स्वारी “कार्यक्रम” उरकून आलीय. वडिलोपार्जीत शेतीचं बक्कळ उत्पन्न , शेयर्सचा किडा , नोकरी धंद्याची गरज नव्हतीच. शेयर्समधून उत्पन्न चालूच , व्याजानं पैसे देतो माहिती कळली होती. श्री त्यामुळे दुपारनंतर रंगातच असायचा, अपवाद संकष्टी, बुधवार, शनीवार संध्याकाळ ह्या तीन वेळेस श्री व्यवस्थित असायचा. बुधवार , शनीवार संध्याकाळचा दोन तीन तास जायचा कुठेतरी नक्की कुणालाच माहित नव्हतं. दारू सोडली तर माणूस सरळसोट होता, तांबारलेले डोळे गैरसमज करून द्यायचे हे नक्की. गल्लीत मंडळाचे कार्यकर्ते वर्गणीला गेले तर मुंहबोली वर्गणी मिळायची. तेवढाच त्याचा संबंध , बाकी दिसायचा नेहमी पण आपल्याच रंगात. श्रीनं पल्सर लावली, त्याच्या लक्षात आलं आम्हा चारपाचजणांच्या चेह-यावरचे भाव कळले की काय देव जाणे , पण श्री निमूट शेजारी येऊन उभा राहिला, खाडीलकरांना विचारलं जड जिभेनं काय झालय ?, बारीकशी आठी आलीच खाडीलकरांच्या कपाळावर , दर्पानी, पण सांगीतलं श्री ला. अरे तात्याकाकांचं अवघड झालय, काहीतरी सांगायचय ,ओठ हलतायत पण कळत नाहीये , कशात तरी जीव अडकलाय त्याकरता जीव सुटत नाहीये, त्यांचं बघवत नाहीये रे. श्री विचारात पडल्यासारखा दिसला. पाच दहा मिनीटे गेले तशी माझ्या खांद्यावर हात ठेवत श्री नजरेत नजर मिसळून म्हणाला, जोशीकाका , चल वर , भेटूया तात्याकाकांना. मी अचानक बोलण्याने हादरलो, आधीच तात्याकाकांच्या नजरेचा धाक होताच, आणि श्री लोड होता. त्या वातावरणात काय घडेल सांगता येत नव्हते, इतक्यात श्री म्हणाला , चल वर, शप्पथ तात्याकाकाला वाईट वाटेल असं काहीच करणार नाही. त्याचा संथ शब्दातला ठाम विश्वास जाणवला, खाडीलकर ओकांना चोरट्या नजरेनी इशारा केला आणि श्री ला म्हटलं चल. वर जायच्या आधी पार्कींगच्या नळावर तोंडावर पाण्याचे हबके मारलेन श्रीनं, चुळा भरल्या खळखळून , आणि पॉकेटमधून खैनीची एक चिमूट गालफडात सरकवून श्री निघाला, मी मागून. खाडीलकर ,ओक माझ्या मागे. एक वेगळाच भाव दिसत होता चेह-यावर . तात्याकाकांच्या खोलीत शिरतानाच म्हणाला, जोशीकाका तू विचार काकांना काय हवय? दडपण बाळगत आत गेलो , तात्याकाकांची नजर वळलीच, तात्याकाका तुम्हाला भेटायला श्री आलाय , बघा , तुम्हांला काही हवय का ? तात्याकाकांचा मुलगा न्याहाळत होता श्री ला. खोलीतली माणसांचीही वेगळी परिस्थिती नव्हती. तात्याकाकांनी मला ओळखलं , त्यांचे ओठ हलायला लागले , तर्जनी थरथरत होती, माझ्या डोळ्यातून अश्रू केव्हा बाहेर पडले कळलच नाही, अगतीक झालो होतो. तात्याकाका काहीतरी सांगतायत पण आपल्याला कळत नाहिये. दोनेक मिनीटं गेली असतील. तात्याकाकांचे ओठ हलणं बंद झालं, त्यांची नजर माझ्यावरच रोखलेली होती, मागून श्री पुढे आला. तात्याकाकांच्या पालथ्या हातावर त्यानी हात ठेवला, दोघांची नजरानजर झाली, श्री चे शब्द आणि दर्प एकदमच आले. तात्याकाकांच्या नजरेत झालेला बदल जाणवला सेकंदभर आणि श्री उद्गारला तात्याकाका, निर्वाणषटक म्हणूयात का ? चारच शब्द, तात्याकाकांच्या भूवया ताणल्या गेल्या ओठ हलले , आणि शांत , संथ आवाजात श्री नी सुरूवात केली मनोबुध्यहंकार चित्तानी नाहं । न च श्रोतजिव्हे न च घ्राणनेत्रे । न च व्योमभूमी न तेजो न वायु । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं ॥ तात्याकाकांचे ओठ आता हलताना कळत होतं , श्री बरोबर ते ही म्हणतायत. खोलीत सगळीच भारावल्यासारखी श्री ला साथ देऊ लागली. तात्याकाका आणि श्री दोघांच्याही डोळ्यातून पाणी झरायला लागलं . अहं निर्विकल्पो निराकार रूपो । विभर्व्याप्य सर्वत्र सर्वेंद्रियाणां । सदा मे समत्वं न मुक्तिर्न बंध । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं एवढं श्री च्या तोंडून ऐकलं आणि तात्याकाकांनी डोळे मिटले पुन्हा न उघडण्यासाठी. प्राणपाखरू मुक्त झालं. श्री खाली आला , ओक्साबोक्सी रडत होता. मधेच बोलला, काका , देवानं सगळी सुखं दिलीत , पण माझी बहिण मुकी आहे रे , अपघातात वाचा गेली. तिच्या ओठांच्या भाषेत बोलण्याचा आज तात्याकाकांना उपयोग झाला, त्यांची इच्छा पूर्ण झाली. नियती फार फार करते, करवून घेते. त्याच्या पाठीवरून हात फिरवीत राहिलो, दोघांचेही उमाळे सुरूच राहिले.

नवरात्र आणि नवरत्न स्थळ - पंचरत्न हॉटेल, वेळ सव्वादहा , साडेदहा, वेटरनी ईडली चटणी, वाफाळतं सांबार समोर आणून ठेवलय ईडलीचा पहिला घास मुखी पडतोय तोवर शेजारच्या टेबलवर पन्नाशीपार, शोल्डरकट, पंच्याएशी किलो आसपास, मोरपंखी भरजरी साडी, पर्स संभाळत हाशहुश करत, अँक्टीव्हाची किल्ली टेबलवर टाकत बसतात. वेटरला ऑर्डर जाते , पर्सस्थापित मोबाईल हातात येतो बोलण चालू. अगं हो हो, गाडीवर होते, येतेस का नवरत्नला? अग मी आलेय, नाही नाही जेवण नाही नाष्टा नको का गं, सकाळपास्नं मरमर चाललीय, ए अगं तेच गं पंचरत्नच मी केव्हा म्हणाले नवरत्न, बरं , येतेयस का ? सकाळी पप्या कॉलेजला गेली ( माझा घास अडकला, पप्या गेली ??) तिला डबा दिला , मग ह्याची तितीर पितीर, त्याचं सगळं आवरून दिलं न जरा मोबाईल घेतला, अय्या अगं विसरलेलीच मी मोरपंखी, वेळेवर मिळेना, कुठे ठेवलीय कुणास ठाऊक , पप्याला कितींदा ओरडून झालं , आवरावं न माझंही कपाट पण मग कॉलेज आठवतं गधडीला.तर मी काय सांगत होते , मोरपंखी नाहीच , हं हं नाही गं मी तो फापटपसाराच ठेवला नाहिए. दिवा लावा, तेल बघा , घरी असते घरकोंबडी तर केलं असतं नवरात्र रीतसर, पण ड्यूटी करतेय नं? कसं जमणार सगळं , हळदीकुंकू ,फूलं वहायची न नमस्कार करायचा सासुबाई म्हणतातच नाहीतरी भाव तेथे देव , ते जाऊ दे गं मी काय सांगत होते , अप्सराचा सेल लागलाय परवाच पाहिलं होतं नं, जाऊन आले , इतकी क्यूsssssट मोरपंखी मिळालीय, बनारसी गं, पाठवतेच तुला व्हॉटसअपला, पण रेंज नाहिये हं तुला परवडणारी. साडी मिळाली , हरभट रोडला येताना वेणी आणलीचे, आता डीपी चेंज केला की झालं , खुटखुट लागली असती गं मनाला. ए अगं ईडली आलीय, येतेस का? बरं बरं ठेवते हं , पुन्हा दिवसभर सवड नाही मिळणार कामात असले की , ठेवते गं बाssssssय ईडलीआस्वादअधाशीपणा सुरू. ………………............... स्थळ - वॉचमनची पत्र्याची शेड, वॉचमनला हाक मारल्यावर त्याची बायको बाहेर येते, वॉचमन बाहेर गेल्याचे सांगते. मावशी मी येऊन गेलो म्हणून सांगा, फोन करा म्हणावं असं बोलतो तोवर मावशी बोलतात काका नवरत्न हाय दर्शेन घिऊन जावा. निमुट चप्पल काढतो, पोरगं पाणी आणून देतं, पाय धुऊन चुळ भरून, शेडमधे जातो. बारा बाय दहाचा संसार, तिथेच पोत्यावर अंथरूणाची घडी घातली जाते बसायला सांगितलं जातं. लक्ष डावीकडे जातं. लाकडी चौरंग, वर कापडाचा खण , त्यावर कलश, कलशासमोर देवीचा वीतभर मापाचा पितळी नथ घातलेला मुखवटा, समोर देवाचे, मल्हारीचे टाक, कलशामागे देवांचे फोटो, कर्नाटकी नाव लिहीलेली, चौरंगाच्या चारी बाजूला, म्यागी सॉसच्या बाटल्यांना , पतंगाचे कागद रबरब्यांडने गुंडाळून चार चार मोरपिसं खोवलेली, ओंजळभर खळगीचा दिवा, तेलवात, देवीला मोग-याचे गजरे वाहिलेले. दर्शेन घेतो. बेसनाचा लाडू आणि पुरी मिळते प्रसाद म्हणून, पोरगं बघत असतं मी काय काय करतोय, चहाचं आधण चढवलं जातं स्टोव्हवर. मावशी चहा देतात, मला कपात, मुलाला फुलपात्रात निम्मा, मावशी , तुम्ही घ्या की , नाय , आमचं उपास असतं, नऊ दिवस पाणी फकस्त. फक्त पाणी? मग कामाला सुट्टी की काय? नाय वं , परवडत नाय, सक्काळची चार घरां , ब्यांक, लादी फरशी धरलीय, सांजच्याला दोन घरं धुनीभांडी. कराया होवं. पण जमतं का सगळं ? देवी हाय काळजी कराय, देवीचं गानं म्हनायचं आन शंबर आन आठ येळेला कुक्कू घालायचं देवीला, नंतर तेच कुक्कू लावायचं , मंग तरास नाय होत. नऊ दिवस देवीसाठीला खानं सोडायचं, वरीसभर कमी न्हाय पडू देत. उठलो, एक चिक्कू आणि केळं हाती पडलं , आजींना परसाद द्या , तुमचा निरूप सांगतो , ह्यांस्नी, येत जावा काका. मी निघतो. सण एकच नवरात्र आणि नवरत्न