काल सायकलवरून एक दाढीदिक्षीत पास झाला आणि एकदम क्लीक झालं ‘अरे, व्वा, छान होsss’. निळुभाऊ आठवले. संघकार्याला वाहून घेतलेले. शाखा सुरू केली तेव्हा मार्गदर्शन असं नव्हे पण प्रोत्साहन द्यायला निळुभाऊ यायचे. आठवड्यात एकदा. पावणेसहा फुटाच्या आसपास उंची, खादी ग्रामोद्योगचा हाफ बाह्यांचा शर्ट, खाली विजार (पायजमा ).गोळवलकर गुरूजींसारखी वाढवलेली दाढी, केस ही वाढवलेले. स्वच्छ विंचरलेले, तेलाची चकाकी असणारे. दोन्ही भुवयांच्या मध्यात अष्टगंधाचा टिळा. सौम्य आवाज, नजरेत जरब. आले की दर वेळेस उंच आवाजात गाणी म्हणायचे. एकेका ओळीमागे आम्ही सगळी कोरसमधे म्हणायचो. पद्य म्हणायचं त्या गाण्यांना. निळुभाऊंचं, विश्वगुरू तव अर्चना में और पूजन क्या करें? जब की तन मन धन तुम्हारे और अर्पण क्या करें? हे गुरूपुजनाच्या दिवशी भगव्या ध्वजासमोर सांगितलेलं पद्य शब्दन शब्दांनी डोळ्यासमोर उभं रहातं , अजूनही. एका दिवशी दोन पद्य, एकही रिपीट नाही. शाखा विकीर झाली की, संघस्थानाजवळ (मैदानाजवळ) पिंपळाचा पार होता तिथं आम्ही पाच सहा जणं आणि निळुभाऊ बसायचो. केशव , माधव ही संघाची प्रातःस्मरणीय दैवते . त्यांचे ,विवीध प्रचारकांचे अनुभव सुटसुटीत शब्दात सांगायचे. मग आठवड्यात गणसंख्या , स्वयंसेवकांची उपस्थिती वाढवण्याबद्दल काय प्रयत्न केले, शाखा कशी चालवली याबद्दल एकेकानी बोलायचं , अडचणी , चांगलं काम , नवीन आयडीया यावर चर्चा व्हायच्या. निळुभाऊंचं वैशिष्ट्य म्हणजे एकदा त्यांचं बोलणं संपलं की मग सावधान श्रोत्याची भुमिका घ्यायचे. आम्ही बोलत असताना दाढी कुरवाळत हे दाढीदिक्षीत स्वतःच्या विचारांमधे मग्न व्हायचे , पण नजरेचा क्यामेरा फिरत असायचा. कुणी अडचण सांगत असेल तर तिथे लक्ष देऊन , ऐकुन ती दूर कशी करायची त्यावर बोलायचे, पण चांगल्या कामाबद्दल बोलताना निळुभाऊ विचारांच्या ट्रान्समधे जायचे. समोरच्या बोलणा-याच्या देहबोलीवर (बॉडी ल्यांग्वेज) लक्ष असायचं ,अशा वेळी ‘अरे व्वा, छानच होssss’अशी दाद मिळायची. हुरूप वाढायचा आमचा. मग आणी बोलायचो. शाखा वाढावी या साठी काय करता येईल, त्यावर बालबुद्धीने आवेशाने बोलायचो. आणी निळुभाऊंची दाद मिळत जायची. ‘अरे व्वा , छान होssss’ एकदा असेच बसलेलो. उम्या नव्हता फक्त. शाखेत आला नव्हता , पण नंतर आला उशीरानी, आम्ही पारावर बसूनही तास उलटला होता. निळुभाऊ विचारांच्या ट्रान्समधे, दाढी कुरवाळत. उम्या आला, बसला, नजरेनी दोघा तिघांनी इशा-याच्या भाषेत विचारलं , ‘का रे उम्या , उशीर ?’ उम्या म्हणाला, ‘ पिंटूची सासू गेली रे , अडकलो होतो, झालं , आवरलं सगळं आणी आलो ‘ सांगताना निळुभाऊ किंवा आम्हांला त्रास नको म्हणून असेल, उम्या नेहमी वचावचा करायचो, त्याच टोन मधे बोलला. आणि आम्हां सगळ्यांची देहबोली नजरेच्या क्यामेरातून बघणारे निळुभाऊ पटकन म्हणाले, ‘अरे व्वा ,छानच होsss’ उम्यासकट आम्ही बुचकळ्यात पडलो, अर्थात निळुभाऊ वावगं वागणार नाहीत खात्री होतीच. पण विरोधाभासानं हसायचं तर अवघड, आणि गंभीर होणं शक्यच नव्हतं, क्षण दोन क्षण शांतता. मग निळुभाऊंच्या क्यामेराने टीपलं वेगळं घडलय काहीतरी. अजयनी स्पष्ट काय ते गंभीरपणे सांगीतल्यावर निळुभाऊंनी सौम्य आवाजात , नजरेच्या जरबेसह उम्याला सांगितलं ‘ चला, पिंटूच्या घरी जाऊया’ सगळी गेलो निळुभाऊंच्या सायकलमागून. पिंटूच्या सास-यांशी काय बोलले, ते ती दोघंच जाणे, परंतू सास-यांइतकीच दुखावलेली नजर निळुभाऊंची बघितली. पुढे दोन अडीच वर्षांनी , मी शाखेत जाणं बंद केलं, राजकारण आणि संघकारणात ,संघकारण उजवं. काल सायकलवरून एक दाढीदिक्षीत पास झाला, आणि अचानक क्लीक झालं ‘ अरे व्वा, छान होssss’ , निळुभाऊंची आठवण झाली. जवळपास १९९३ नंतर. निळुभाऊंनी एक मात्र केलं, संघटन गढे चलो,सुटलं ,तरी माणसांसमोर स्वच्छ मनानी जायची शिकवण दिली. नंतर चढ उतार झाले , जगतांना , काही चुकीच्या गोष्टी घडत आल्या, घडतायेत , पण निळुभाऊंनी पिंट्याच्या सास-यांशी बोलताना, जी नजर बघितली . ती आयुष्यभराची देण आहे